Ни өсөн ысын умартасылар тип әйтәм, сөнки һуңғы ваҡытта "вәхшиҙәр" барлыҡҡа килде. Бигерәк тә сит өлкәләрҙән йәйге осорға килгәндәре. Иртә яҙҙан арзан хаҡҡа көньяҡ бал ҡорттарын һатып алалар ҙа, йәй буйы эшләтеп, балын һығып алғас, көҙөн оянан ҡыуып сығарып ташлайҙар. Ул ҡорттарҙың ҡайһылары үлә, ҡайһылары, ҡайҙа барырға белмәй, урындағы умартасыларҙың бал ҡорто ғаиләләренә ҡушыла. Йәй буйы ата ҡорттары ла тик йөрөмәй бит инде. Әлбиттә, уларҙың эшмәкәрлеге һөҙөмтәһеҙ ҡалмай: генофонға ҙур зыян килтерелә һәм иң беренсе — башҡорт тоҡомло ҡорттарға. Килеп тыуған мәсьәләне умартасылар берҙәм булып, урындағы хакимиәт, ветеринария хеҙмәткәрҙәре менән берлектә хәл итергә тейеш.
Ҡышҡы осорға килгәндә, бал ҡорттары баҙҙа (зимовник) һәм иректә ҡышлай. Иректә ҡышлау, әлбиттә, ҡорттар өсөн яҡшыраҡ, әгәр һәйбәт, ҡалын умарталар, уңайлы һауа шарттары булһа. Тик һуңғы ваҡытта тотороҡһоҙ һауа шарттары күҙәтелә. Көндөҙ һауа температураһы йылы (-4С0, — -7С0) булһа, кис ҡапыл һыуытыуы (-28С0 — -30С0) ихтимал. Һауа температураһының ҡапыл күтәрелеп, ҡапыл кире төшөүе иректә ҡышлаған ҡорттар өсөн зыянлы. Шуға ла уларҙы махсус баҙҙа ҡышлатыу хәйерлерәк. Унда һәр саҡ тотороҡло температура һаҡлана (2-4С0). Шулай ҙа тыштағы һауа торошо үҙгәргән ваҡытта, баҙҙағы термометрҙарҙы ҡарап, температураны елләтеү торбалары аша көйләп ҡуйырға кәрәк. Баҙҙа өс төрлө термометр (береһе — иң юғары температураны, икенсеһе иң түбәнде теркәй, өсөнсөһө баҙға ингән ваҡыттағы температураны күрһәтә) һәм психрометр (һауаның дымлылығын билдәләй) ҡуйыла. Дымлылыҡ 80—85 процент булырға тейеш.
Бөтә ерҙә ап-аҡ ҡар ята. Әйтерһең, бар тәбиғәтттә тынлыҡ урынлашҡан. Тик был күренеш тәү ҡарашҡа ғына шулай. Бал ҡорттары донъяһында тормош ҡайнай. Улар йомғаҡ яһап ҡуя, сөнки һәйбәт ҡышлап сығыр өсөн йылы кәрәк. Йомғаҡтың уртаһында уның 36 градусҡа барып етеүе ихтимал. Умартаның төрлө еренә ҡарап температураһы үҙгәрә. Ғөмүмән, йомғаҡтың уртаһында 18-ҙән төшмәй, 36-нан күтәрелмәй. Көслө бал ҡорто ғаиләләрен йылыла тотоуы еңелгә тура килә, аҙыҡ та әҙерәк китә, ҡышты ла еңелерәк сығалар.
Бал ҡорттарының тауышты һиҙеү ағзалары аяҡтарының табандарында һәм мыйыҡтарында урынлашҡан. Улар һәр бер һиҙелер-һиҙелмәҫ тауышты яҡшы ишетә. Шуның өсөн умарталыҡта ҡышҡы осорҙа тыныслыҡ талап ителә. Был айҙарҙа башҡарыла торған эштәрҙән умартасыға күҙәтеүҙәр генә ҡала. Һәйбәт, тыныс ҡышлау бара икән, ҡорттарҙы артыҡ тынысһыҙландырырға ярамай. Шуға баҙҙа айына ике-өс тапҡыр булыу ҙа етә.
Бал ҡорттарын күҙәтеү ул — резиналы көпшә йәки медицинала ҡулланылған стетоскоп менән тыңлау. Тыныс, бер тигеҙ генә тауыш сыҡһа, ҡышлау һәйбәт бара тигән һүҙ. Ул тауыш тау аръяғында аҡҡан шишмәне, талғын ғына шаулаған урманды хәтерләтә. Әгәр ҙә бал ҡорттары ныҡ геүләй икән, хафаланырға урын бар. Тиҙ арала сара күрергә кәрәк, сөнки бер ғаиләлә сыҡҡан хәүеф эргәлә ултырған ояларға ла тарала.
Тағы ла мөһим мәсьәлә — үлсәүҙә ултырған бал ҡортоноң (контрольный улей) ауырлығын ҡарап, күпмегә кәмегәнен теркәп яҙып барыу. Кәмеүенә ҡарап, яҡынса күпме бал ашағандарын билдәләп була. Аҫҡы кейекте үлгән ҡорттарҙан (подмор) таҙартып тороу ҙа мөһим сара. Ваҡыты-ваҡыты менән таҙартмаһаң, саф һауа инеүе ауырлашасаҡ, хатта бөтөнләй томаланыуы ихтимал. Әлбиттә, был мәшәҡәттәр – бал ҡорттары ғаиләһе тирәһендә эшләнә торғандары. Умартасыны башҡалары ла көтә: умарталарҙы йүнәтеү, яңыларын эшләү, рамдар яһау, тотонолғандарын таҙартыу, кәрәк-яраҡ һәм дарыуҙар алыу... Ошо осорҙа умартасыларға уҡыуҙар, семинарҙар ойошторола, бер-береһе менән тәжрибә уртаҡлашалар. Ҡыҫҡаһы, яңы миҙгелгә әҙерлек башлана.
Ҡышҡы осорға тура килгән бер нисә кәңәш тәҡдим итмәксемен. Бал ҡорттарын баҙға индергәс, ике йыл тирәһе сысҡандар ныҡ ҡына ҡамасауланы. Был осорҙа уларҙы ағыуларға ярамай, сөнки умарта тирәһендә йөрөйҙәр. Тәпе һалһаң, күпләп эләкмәйҙәр. Шуға күрә ҡурҡытыу өсөн йәй үк әрем сабып һалабыҙ. Улай иткәндә лә бөтәһе лә китмәй. Китмәгәндәренә баҙға бер нисә (4–8) урынға өс литрлыҡ банканы ергә ҡаҙып ултыртып сығабыҙ. Уларға биш-алты кукуруз "палочка"һы һалып ҡуябыҙ, сысҡандар уны бик ярата. Эсенә төшкәндәре кире сыға алмай.
Ҡышҡы эштең барыһын да һанап бөтөп булмай. Иң мөһимдәрен генә телгә алдыҡ. Йәйгә әҙерлек әле башлана. Һәр умарталыҡтың үҙенә генә хас тәртибе, үҙенсәлеге бар. Бал ҡорто ғаиләһе үҙенең мөмкинлектәре менән икенсеһенән айырыла, сөнки уның тормошо тәбиғәт менән тығыҙ бәйләнештә. Умартасы уны кәрәк яҡҡа бороп ҡына ебәрә ала, ә үҙгәртергә тейеш түгел. Һәр саҡ "бал ҡортона нимә кәрәк?" тигән һорау менән эш итергә кәрәк.