Эш шунда: үҙгәртеп ҡороу осоронда һәм уның дауамы булған баҙар иҡтисады дәүерендә ил тарихында бик күп “аҡ тап” барлығы, Рәсәй йылъяҙмаһын нисек уңайлы, шулай боҙоп күрһәтеү, бер яҡлы аңлатма биреү күренештәренең бихисаплығы асыҡланды. Уларҙы танымай, етешһеҙлек һәм хаталарҙы төҙәтмәй тороп, үҫеп килеүсе быуынға тарихи белем биреүҙе объектив нигеҙгә ҡороп булмай ине.
Уҙған аҙнала Президент Владимир Путин тарих буйынса Рәсәй Фәндәр академияһының Дөйөм тарих институты директоры академик Александр Чубарьян етәкселегендә әҙерләнгән уҡыу-методик комплексы менән танышты. Күп кенә дәреслектәр “идеологик сүп-сар”ҙан торҙо, һәм улар халыҡ тарафынан ҡабул ителмәй, тине Кремль башлығы. Президент фекеренсә, совет халҡының фашизмды еңеүҙәге өлөшөн танымаҫҡа тырышыу менән килешергә ярамай.
Рәсәй тарихына бындай мөнәсәбәттең, әлбиттә, күп быуаттарҙан килгән объектив һәм субъектив сәбәптәре бар, һәм ул ил йылъяҙмаһын, шәхси күҙлектән сығып, бер яҡлы яҡтыртыуға, хатта ижад итеүгә ҡағыла. Несторҙың “Повести временных лет” тигән хеҙмәтен тәү башлап мөхәррирләргә әмер биргән Владимир Мономахтың ҡул арты еңел булып сыҡҡандыр. Рәсәй тарихында варягтар (Рюрик улдары) дәүләте – урыҫ дәүләтенең нигеҙ ташына, шул уҡ варягтарҙың Холмгард республикаһы (хәҙерге Бөйөк Новгород ҡалаһы) урыҫ парламентаризмының сағылышына әүерелә. Урҙа мырҙаларының вариҫы Николай Карамзин да Рәсәй империяһы тарихын ижади һүрәтләүгә ҙур өлөш индерә: ауырыу Александр “Невский” исеме менән – полководецҡа, ә Дон йылғаһын бер ҡасан да күрмәгән Дмитрий, “Донской” фамилияһы алып, милли батырға әйләнә. Ә инде совет осоронда ижад ителгән йылъяҙманы хәҙер интернет селтәренән дә уҡып була. Ошоларҙы “идеологик сүп-сар” тип атаманымы икән Владимир Путин?
Шул уҡ ваҡытта уның “мәктәп уҡыусыларына Рәсәйҙең төрлө халыҡтар, традициялар һәм мәҙәниәттәр берләшеүе һөҙөмтәһендә тыуғанын сағылдырған дәреслек кәрәк” тигән фекере етди һәм нигеҙле аңлатмаға мохтаж. Нисек кенә шымартырға тырышма, батшалар дәүерендәге баҫып алыу сәйәсәтен бындай нәсихәт артына йәшереп бөтөрөү мөмкин түгел. Уны “борон-борондан урыҫтыҡы булған ерҙәрҙе йыйыу”, “үтеп инеү”, “буйһондороу”, “алыу”, “ҡушыу” кеүек төшөнсәләр менән алмаштырырға маташыуҙы урыҫ булмаған халыҡтар ғәҙел тип баһаламай. Урта Азия һәм Кавказдан ағылған мигранттар мәсьәләһенең тап шул сәйәсәттең логик дауамы икәнен аңлау өсөн әллә ни аҡыл да кәрәкмәй.
Тарих дәреслектәрендә ошоғаса урын алып килгән “татар-монгол иҙеүе”н “Урҙа иҙеүе”нә, 1917 йылғы ике инҡилапты һәм граждандар һуғышын “Бөйөк Рәсәй революцияһы”на, совет осорон “яңыртыуҙың совет варианты”на алмаштырып ҡына, ысынбарлыҡты сағылдырып булмай торғандыр. Хәлдәрҙең асылы унан ғына үҙгәрмәй бит, ә бына уларҙың логик сәбәптәрен асып биреү бик ауыр буласаҡ. Мәҫәлән, боронғо урыҫ дәүләте йылъяҙмаһы боҙоп күрһәтелгән икән, унан һуңғы ваҡиғалар теҙмәһе лә шик тыуҙыра. Империя тарихын уны тәшкил иткән һәр халыҡ өсөн бер күҙлектән яҙыу мөмкин түгел. Әгәр ошондай маҡсат ҡуйыла икән, унда идеологик сүп-сар ысынлап та мул буласаҡ. “Һәр халыҡ үҙ тарихын үҙе яҙырға бурыслы”, тигән башҡорттоң мәшһүр улы Ризаитдин Фәхретдин. Сөнки кемдәрҙер күҙлегенән “Башҡортостанды Рәсәйгә ҡушыу” алдынғы күренеш иҫәпләнһә лә, башҡорттарҙың ошо уҡ күренешкә ҡарашы башҡасараҡ булыуы тәбиғи. Бының менән иҫәпләшергә теләмәү демократик дәүләт ҡанундары, фекерҙәр төрлөлөгө менән һис кенә лә ярашмай.