“Кәкүк сәйе” мәлендә борон кәкүк булып бейегәндәр – боронғо тотемистик ҡараштар сағылышы ул. Әйтер һүҙҙе, теләкте, ынтылышты символик хәрәкәт аша белдереүҙә ым-ишара теленең ифрат ҙур көскә эйә булғаны билдәле. “Астраль донъя менән мөғәмәлә итеүҙә иһә кеше теле, һөйләше үҙе бер сер һәм йәшерен белек булған. Кәкүк бейеүе иһә төрлө көстәргә, донъяға, тәбиғәткә, кешегә, ҡошҡа ихтыяр һәм теләк белдереүсе иң ҡулай сара була.
Әлеге көндә лә кәкүк бейеүен оҫта башҡарыусыларҙы хәтерләй халыҡ. Ейәнсура, Белорет, Әбйәлил, Йылайыр, Учалы ерлегендә бихисап “Кәкүк бабай”, “Кәкүк әбей”ҙәрҙе яҙып алдым. Ҡоштоң рухын ризалатыу сараһы, Кеше – Күк – Тәбиғәт бәйләнешен нығытыусы йола бейеүе хәҙер байрамдарҙа башҡарылмай. Ваҡыт үтеү менән кәкүк бейеүе ритуаль йөкмәткеһен юғалта һәм күңел асыу, ирмәк өсөн атҡарыла башлай.



Шулай итеп, тәбиғәткә арналған йола, байрамдарҙа башҡорттоң тәрән фәлсәфәһе, тормош идеологияһы, рух нығытыусы мәшһүр мәктәп һынланған. Тәбиғәтен ярата, аҡлай, аңлай, һаҡлай белгән халыҡ белекле, бөйөк — тарихта булам тигән ҡәүем шулай йәшәй. Халыҡтың үҙе менән бергә тыуған һәм уның йәшәү булмышының ныҡлығын тәьмин иткән бик ҡеүәтле принцип – ул Тәбиғәтте, Илде һаҡлау кимәлендә һаҡлау! Һәр һулышы, үҙгәрешенә иғтибарлы, аҡыллы кеше тәбиғәтте Әсә итеп ҙурлай.
Тәбиғәтте әсәләй күреп баҡҡан милләткә тәбиғәт үҙе ярҙам итә, Ер йөҙөндә ул өммәттең тормошо өҙөлмәй. Тәбиғәт байрамында бер нәмә лә осраҡлы түгел, сөнки һәр өлөшө – ашы, кейеме, хәрәкәте, йыры, ярышы, ирмәге, биҙәге һәм башҡаһы – махсус фекер, мәғәнә йөкмәй.
“Тәбиғәтте аяу” тип аталған йола — (21–28 июнь) махсус космогоник белемдең ифрат сағыу өлгөһө. Йылдың ҡап уртаһына тура килгән был осорҙа кеше айырыуса иғтибарлы була. “Ҡарға бутҡаһы”, “Кәкүк сәйе”, “Бесән туйы”, “Ҡуҙғалаҡ”, “Йыуа йыйыу” байрамдары ошо 21–28 июнгә тиклем Тәбиғәт- Ананы бағып, һағынып, яратып, һаҡлап мөғәмәлә итеүҙең тылсымлы саралары ҡәҙер итеү теле булараҡ кәүҙәләнә. Унан һуң “йәй ултыра”, “көн тыныслана”, тәбиғәт яңы дәүергә күсә башлай. Әммә фәҡәт 21-23 июндә Көн (Ҡояш) хаҡына ҡорбан салып, тәбиғәткә арнап етеҙ, хәрәкәтсән, көс-ғәйрәтле уйындар уйнап (атта сабышыу, көрәш, таш ырғытыу, һикереү, бейеү, йырлау, сәсән ярыштары, уҡ атыу, йүгерешеү үткәреп), Еңеү рухын, йәшәү рухын, Тәбиғәт рухын кеше көсәйтә, үҙе лә көсәйә. Бына уның фәлсәфәһе! Тәбиғәт йолаларын ҡайтарайыҡ – үҙебеҙҙе ҡотҡарайыҡ.
Тәбиғәткәй Анаң булған саҡта
Бер батырға меңде тыуҙырыр!
Еркәйеңә дошман тулдыниһә,
Урал–инәң донъя туҙҙырыр!
тигән мәшһүр йыры ла бар башҡорттоң.


(Дауамы бар).