Кешелек тарихында бөйөк эштәре менән үҙен дә, халҡын да данлаған, юғары күтәргән мәртәбәле шәхестәр бихисап. Шундай шәхестәрҙең береһе – күренекле мәғрифәтсе, күп яҡлы ғалим, шағир һәм аҡыл эйәһе Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев. “Һәр кемдең ҡалалыр бер йәдкәре” тип яҙған Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев үҙенән һуң быуаттарҙан-быуатҡа күсеүсе оло бер иҫтәлек, бай мираҫ ҡалдырҙы. Оло ғалим, һоҡланғыс шәхес – беҙҙең яҡташыбыҙ, ғорурлығыбыҙ. Ул бөтә ғүмерен туған халҡын аң-белемле, бәхетле һәм мәҙәниәтле итеү өсөн көрәшкән, шуға күрә Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев исеме бөгөн дә халҡы хәтерендә.

Пушкин әйткәнсә, мин шағир булып, ҡыш утынһыҙ, йәй арбаһыҙ йәшәйем, тигән үкенесле кисерештәр ҙә биләгән мәғрифәтсене. Ошолай тиеүенә ҡара­ғанда, Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевты тормош бер ҙә генә иркәләмәгән. Тура һүҙле, үткер телле кешегә тормош еңел бирелмәй бит. Иң мөһиме, ул донъя малына ҡыҙмаған. Байлыҡ йыймаған, аҡса тупламаған, дан артынан ҡыумаған. Бик үк етеш йәшәмәүенә ҡарамаҫтан, рухи байлыҡты өҫтөн күргән. “Минең ҙур байлығым – китаптарым”, – тигәне ана шул фекерҙе раҫлаған дәлил ул. Бик һирәктәр генә әйтәлер шулай тип.
Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевтың ижадына хас күренеш: ул үҙ әҫәрҙәрен ябай халыҡ өсөн яҙған. Аңлашылһын өсөн ябай һүҙҙәр ҡулланған. Шағирҙың шиғырҙарында башҡорт халҡының, тыуған еребеҙҙең тарихы сағылыш таба. Борон замандарҙан алып үҙ осорона тиклемге хәл-ваҡиға­ларҙы тасуирлай ул.
Шул уҡ ваҡытта ер-һыуҙарыбыҙҙың, урман-тауҙарыбыҙҙың таланыуын, еребеҙ байлығының ситтәргә осоуын бик ауыр кисерә. Ер, ил талана, халыҡ зарына ҡолаҡ һалыр кем генә, тип йөрәкһенә шағир күңеле. Әлеге борсолоуҙар күңелгә һыймайынса, шиғыр булып урғыла. Уларҙа шул замандың власть әһелдәренә нәфрәт хистәре ярылып ята.
М. Өмөтбаевты йәмғиәт тормошондағы ғәҙелһеҙлек күренештәренә бары тик шаһит булып, илап-зарланып ҡына ҡала икән тиһәк, был төптө хата булыр ине. Әлбиттә, уның ҡулында шунда уҡ тәртип урынлаштырыу ҡөҙрәте юҡ, сикһеҙ власҡа ла эйә түгел ул. Әммә властан да өҫтөн, хакимдарҙан да көслөрәк аҡыл бар унда. Ана шул аҡыл туған халҡының киләсәген хәстәрләп, ошондай фекерҙе милләттәштәренең аңына һеңдерергә ынтыла: “Еребеҙҙе, байлығыбыҙҙы һаҡлайыҡ, милләтебеҙҙе йәшәтәйек тиһәк, мотлаҡ белем һәм һөнәр алыу кәрәк”. Ошо фекер олуғ ғалимдың шиғырҙарында бына нисек яңғыраш ала:
Ғилем – хикмәт, мәғрифәт –
йән аҙығы,
Ынтыл белемгә йәш саҡтарыңда.
Ғилемгә мәғрифәт биргән,
Уны белегеҙ, ир-аттар.
Ҡулыңдан килһә, ҡыл ярҙам,
Ғалим мираҫ сығыр бынан, тип.
Кеше абруйы алтын-көмөшкә ҡарап түгел, ә аҡылы, ғилеме, һөнәре буйынса баһалана икәнен дә төшөндөрә халҡына мәшһүр яҡташыбыҙ. Шағирҙың был фекерҙәре лә һис кенә лә иҫкермәй, киреһенсә, һәр заман был хаҡта әленән-әле иҫкәртеп тора:
Ҡайыш тәрбиәлелер һәм аҙ эшләй,
Уның өҫтөн биҙәйҙәр алтын-көмөшкә.
Ҡайыш майлы өсөн хөрмәт табалыр,
Йүкәлә ул юҡ өсөн кәм баһалыр.
Мәгәр һыу Йүкәнең төҫөн асалыр,
Һыу менән күп ергә дәүләт сәсәлер.
Нисек Ҡайыш ҡорола тота майҙан,
Йүкә һыуҙа көс алмыш һәм Хоҙайҙан.
“Башҡорт – батыр, тапҡыр, алсаҡ, ҡунаҡсыл, шаян тәбиғәтле, тыуған еренең, дуҫлыҡтың ҡәҙерен белеүсе, хаҡлыҡ, тоғролоҡ яҡлы оло милләт ул. Ә уның йәшәгән урыны – Башҡортостан”, — тип яҙып ҡалдырған М. Өмөтбаев үҙ халҡы тураһында. Шундай юғары тойғолар аша, патриотик рух күтәренкелегендә туған халҡының башҡа милләттәрҙән һис кенә лә кәм булмайынса, бәлки, ҡайһылыр яҡтары менән өҫтөнөрәк тә булыуын дөйөм йәмғиәт кимәлендә әйтеп бирә алыу ул — үҙе бер батырлыҡ, тәүәккәллек. Салауат Юлаев менән Аҡмулланан һуң милләтем, халҡым тип янған кеше нәҡ М. Өмөтбаев булды тиһәк, һис арттырыу булмаҫ.
Шағирҙың илһөйәрлек, ватансылыҡ тойғолары уның шиғырҙарында ла яңғыраш таба:
Беҙҙе Йомран иле тиерҙәр,
Ағиҙелдең буйы тиерҙәр,
Беҙҙең дә бар гүзәл ерҙәр,
Ҡолаҡ тот, тыңла беҙҙәрҙән.
Ғәжәп хозурлы ерҙәрҙән,
Ҡыҙылғыны ишет беҙҙән.
Балапан һәм Кесе Талпаҡ
Яталар төҫлө аҡ ҡалпаҡ.
М. Өмөтбаевтың “Европалағы һәр милләт фәнде туған телендә уҡып белем алған кеүек, Европа фәндәрен дә Көн­сығыш телдәренә әйләндереү кәрәк. Пушкин бөйөк ул. Уның әҫәрҙәрен уҡыу, белеү беҙгә лазымдыр” тигән аҡыллы фекере менән дә килешмәү мөмкин түгел. Ошо рәүешле, бер милләт үҙ ҡаҙанында ғына ҡайнап йәшәмәһен, башҡа ҡәүемдәрҙең дә мәҙәниәте, фәне менән танышһын, уларҙың ыңғай тәжрибәһен үҙләштерһен, тип өйрәткән Өмөтбаев үҙ заманында. Нисек кенә булмаһын, бынан байтаҡ йылдар әйтелгән һүҙҙәр менән бөгөн дә килешмәү мөмкин түгел. Ә инде Пушкиндың “Баҡсаһарай фонтаны” поэмаһын, “Бәхетһеҙ ҡыҙ”, “Делибаш”, “Шатлыҡ хыялы” шиғырҙарын башҡортсаға әйләндереүен бөйөк шағирға ихтирам һәм табыныу тип кенә ҡарарға ярамай. Бында бигерәк тә үҙ халҡының рухи кимәлен үҫтереү, оло әҙәбиәт майҙанына сығарыу хәстәрлеге М. Өмөтбаевтың төп иғтибар үҙәгендә. Халҡы хаҡында ошондай хәстәрлек тойғолары уны ғүмере буйы оҙата килә. Юҡҡа ғына ул үҙен халыҡтың “ходатайы” тип атамағандыр.
М. Өмөтбаевтың “Һәр халыҡтың тарихы өйрәнелһен өсөн уның үҙ Карамзины булыуы шарт” тигән һүҙҙәренә лә оло мәғәнә һалынған. Борон-борондан шундай фекер йәшәй: теге йәки был милләт үҙенең алдынғы шәхестәре менән абруйлы. Теге йәки был илдең уҡымышлы кешеләре менән көслө икәнен дә тарих хәтерендә һаҡлай. Ошо рәүешле М. Өмөтбаев үҙ халҡы алдына оло талап ҡуя: аң-белемгә ынтылырға, һөнәрҙәргә эйә булырға. Тик шул саҡта ғына милләтебеҙ йәшәр. Бөгөн дә ошо фекер актуаллеген юғалтмай. Шулай булғас, М. Өмөтбаевты нисек аҡыл эйәһе тип әйтмәйһең инде.
“Аҫаба башҡортҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: беренсенән, үҙеңдең сығышыңды йәки ырыуыңды белеү; икенсенән, йондоҙҙарҙы исемләп аңлатыу; өсөнсөнән, өләңдәрҙе һәм риүәйәттәрҙе белеү” тигән һүҙҙәр мәшһүр ғалимдың килер быуын милләттәштәренә васыяты һымаҡ ҡабул ителә. Ҡарап торғанда ябай ғына һүҙҙәр аша оло эске бер мәғәнә төҫмөрләнә. Үткәндәрһеҙ бөгөнгө, бөгөнгөһөҙ киләсәк юҡ тигәндәй, үҙ халҡыңдың тарихи сығы­шын, көнкүрешен, тел үҙенсәлектәрен, ғөрөф-ғәҙәттәрен белмәйенсә, милләтең­дең киләсәген тоҫмаллау мөмкин түгел. Шул уҡ ваҡытта дөйөм кешелек йәмғиә­тенән айырылып, үҙ-үҙеңә генә бикләнеп, бер ҡалыптарға ғына һыйынып ятыу ҙа яҡшыға алып бармаҫын тоҫмаллай ғалим. Шуға күрә мөмкин ҡәҙәр донъя кимәленә сығып, үҙеңдең мөмкинлек­тәреңде, ҡаҙаныштарыңды башҡалар янында күрһәтергә кәрәклекте мөһим тип иҫәпләй ул. Ә бының өсөн ҡыйыулыҡ, тәүәккәллек кеүек сифаттарға эйә булыу мотлаҡ.
Мәғрифәтсенең шулай тип әйтеп ҡалдырғаны ла заманыбыҙ өсөн үҙе бер хәҡиҡәт. Ошо рәүешле, Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевтың күп яҡлы эшмәкәрлеге, сикһеҙ һәләте үҙенең туған халҡына бағышланған. Ана шуның өсөн дә Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев бөйөк ул. Уның исеме лә, эшмәкәрлеге лә үлемһеҙ.
Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев башҡорт халҡының оло фекер эйәһе, кешеләр күңелендә гуманистик идеялар ҡалдырған мәғрифәтсе, шағир, ғалим һәм публицист сифатында күҙ алдына баҫа. Бөйөк улдарын халыҡ бер ваҡытта ла онотмай. Изгелек, яҡшылыҡ ерҙә ятып ҡалмай бит ул. Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев та мәңгегә халҡы хәтерендә. Быуаттарҙан-быуаттарға килер быуындар өсөн аҡыл, ғилем, хәҡиҡәт илсеһе булып балҡыр ҙа балҡыр.