Быйыл уҡыу йылы башында “башланғыс кластан уҡ баламды рус телендә уҡытыуға күсерегеҙ” тип ғариза яҙған бер төркөм атай-әсәй менән осрашырға тура килде. Боронғо сәсәндәр, илем-көнөм, телем-яҙмышым тип яуға сапҡан халыҡ батырҙарын биргән тарихи ауыл был. Шуның өсөн дә, мәктәп ишеген асып, атай-әсәйҙәрҙең үҙҙәре менән осрашмайынса, фекерҙәрен белмәйенсә, был хәбәргә ышанманым.

Халҡының киләсәге, балаларының, милләттең яҙмышы ергә, телгә, йолаларға бәйле икәнлеген яҡшы аңлаған, ошо ҡиммәттәргә хәүеф янай башлағас, үҙҙәрен аямай яу башлаған батырҙарҙың ҡан хәтере һаҡланманымы икән ни был ауылда? Әллә был батырҙарҙы язалаған саҡта рухтарын һындырғандар ҙа ҡурҡытылған ауыл халҡы быуаттар буйы дер ҡалтырап йәшәйме? Улай тиһәң, ауыл бөгөнгө көнгә тиклем тарҡалмаған, тимәк, һаҡланған ул милли рух! Тик ни өсөн “балаларыбыҙ имтихан тапшыра алмаясаҡ” тигән шөбһә менән башланғыс кластан уҡ рус телендә уҡытыуҙы өҫтөн күреп ғариза яҙғандар?
Бар, бар икән боронғо аңлы батырҙар рухын һаҡлаусылар, халыҡты фәҡәт туған тел һәм традиция нигеҙендә генә йәшәтеп булғанлығын аңлап, шаң ҡағыусылар, шағирә Зөлфиә Ханнанова әйткәнсә, “Телһеҙ, моңһоҙ мин кем инде?” тип уйлап, балаһының киләсәген ҡурсалаусылар. Ошондай ир-уҙамандарҙың береһе шаң ҡаҡҡан һәм район хакимиәтенең мәғариф бүлегенән, Өфөнән Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетынан вәкилдәр килеүенә өлгәшкән.
Әммә ул ир-уҙаман яңғыҙ булып сыҡты. Фекерҙәштәре, рухташтары килмәгәнме йыйылышҡа, билдәһеҙ. Күпселек, ғәҙәттәгесә, әсәйҙәр һәм дәреслектәрҙең (математика, биология) насар тәржемә ителеүенә зарланған уҡытыусылар, “әжәл дарыуы”ндай күреп, рус телендә уҡытыуҙы яҡланы. Яуға ташланған яугирҙәр кеүек, үҙ һүҙҙәрен бирмәне, “беренсе кластан уҡ математиканы рус телендә уҡытырға кәрәк” тигән ғаризаларҙы байраҡ итеп күтәргән көйө үҙ фекерҙәрен ҡабатланы.
– Беҙ бит тотош рус телендә уҡытыуға күсмәйәсәкбеҙ, өйҙә һөйләшеү, мәктәптә тәрбиә эштәре туған телдә алып барыласаҡ, – тине уҡытыусылар.
– Математика рус телендә алып барыла икән, тимәк, өйгә эште аңлатыу өсөн, бала менән рус теленә күсә башлаясаҡһығыҙ. Көндәлектәрҙә, дәфтәрҙәрҙә рус телендә яҙыласаҡ. Әсәй йәки атай кеше бала менән бер генә тапҡыр русса һөйләштеме, бындай аралашыу ғәҙәткә әйләнеп китә, айырып алыу ҡыйынға төшә, хатта мөмкин дә булмай (яратҡан йырсыбыҙ Нажиә Аллаярованың интервьюһындағы фекер). Унан һуң хәҙер ерҙәр, өйҙәр иркен һатыла башлай, бында уҡытыу рус телендә, тип башҡа милләт вәкилдәре күсеп килә башлаясаҡ. Тирә-яҡҡа күҙ һалығыҙ, бихисап бит ҡатнаш ауылдар хәҙер. “Уйлағыҙ!” – тип аңлатып ҡараныҡ. “Юҡ”тан башҡаны ишетмәнек. Бынан һуң башланғыс кластарҙа башҡортса уҡытылған ҡала мәктәптәрендә лә, ауыл мәктәптәрендә лә булдым, һораштым, белештем.
– Башҡортса уҡытабыҙ. Ауырыраҡ тәржемә ителгән биремдәрҙе, мәсьәләләрҙе ябайлаштырып аңлатабыҙ. Бала башланғыс кластарҙа төшөнсәләрҙе мотлаҡ туған телендә алырға тейеш. Математиканы башҡортса уҡыһалар ҙа, балаларыбыҙ техник вуздарҙа, Мәскәү, Санкт-Петербург юғары уҡыу йорттарында белем ала. Бер ҙә үпкәләмәйҙәрсе, – тине башҡорт ауылындағы мәктәп уҡытыусылары.
– Әлбиттә, бар ундай проблема, дәреслектәр ҡатмарлы тәржемә ителгән. Әммә уҡытыусының да, өйҙә атай-әсәйҙәрҙең дә балаға яҡшылап аңлатырлыҡ мәғлүмәтле булыуҙарына иманым камил. Дәреслек мәсьәләһе хәл ителер ул. Ә бына баланың туған телдә аралашыуын бер тапҡыр күҙ уңынан ысҡындырһаҡ, милләтебеҙ бәкәленә һуғыры көн кеүек асыҡ. Беҙҙең уҡытыусылар ҙа, хатта балаларын ошо мәктәптә уҡытҡан атай-әсәйҙәр ҙә быны яҡшы аңлай. Уҡытыусылар дәрескә ике телдәге дәреслектәр алып килә. Ҡала балаларының күбеһе рус телле, шуның өсөн башҡорт теленә күсеү әкренләп алып барыла. Әйткәндәй, беҙҙең мәктәп – Күмертау ҡалаһында башҡортса уҡытылған берҙән-бер башҡорт мәктәбе, башланғыс кластар ғына уҡый. Былтырғы уҡыу йылында 119 уҡыусы ине, быйылғы уҡыу йылында 180 бала килде, атай-әсәйҙәр туған телдең рухи тәрбиәлә төп таяныс икәнлеген яҡшы аңлай. Рухи тәрбиә менән белем биреү йәнәш барырға тейеш, шунһыҙ бала тулы ҡанлы граждан булмаясаҡ, – тине Мөхәммәт Исҡужин исемендәге 13-сө ҡала башҡорт мәктәбе директоры Әнисә Түләгәнова.
Мин бер ниндәй ҙә һығымта яһарға йыйынмайым. Әммә бөгөн бөтөн радио-телевидение, Интернет, хатта ус аяһындай кәрәҙле телефон, уйынсыҡтар рус телендә “һөйләшеп” торған саҡта, ниндәй генә предмет терминдарын булһа ла рус теленә ауҙарыу өсөн барлыҡ мөмкинлектәр булған заманда (компьютер янына ултырып бер төймәгә баҫыу етә!), имтихан бирә алмай ҡалыу хәүефе бармы? Донъя халыҡтары инглиз теленә күсә, ҡытай телен ныҡлап өйрәнеү башланды, әллә бер юлы ошо телдәрҙә уҡытыуға күсәйек тә ҡуяйыҡмы?!
Фекер алышайыҡ, туғандар!