Рәсәйҙә хеҙмәт йәшендә булған граждандарҙың тағы бер категорияһы бар. Улар – үҙ эше менән мәшғүл кешеләр. Кемдәр һуң улар? Шулай уҡ шәхси эшҡыуарҙармы?

Үҙенә генә эшләгәндәргә аныҡ ҡына билдәләмә юҡ. Рәсәй Пенсия фонды сайтында был турала “шәхси эшҡыуарҙар, крәҫтиән (фермер) хужалығы етәкселәре, адвокаттар, арбитраж идарасылар, нотариустар һәм башҡа шәхси ғәмәлдәр менән шөғөлләнгән кешеләр” тиелһә, Федераль һалым хеҙмәте бындай граждандарҙы “шәхси эшҡыуар булмаған һәм ялланма эшсе көсө ҡулланмайынса шәхсән хеҙмәт күрһәткән физик берәмектәр” тип атай.
Ысынлап та, халыҡтың был ҡатламы ер менән күк араһында аҫылынып тора кеүек. Беҙҙең илдә хеҙмәт йәшендәге 75 миллион кеше иҫәпләнә, әммә рәсми рәүештә эшләгәндәр һаны 48 миллион ғына. 27 миллион граждан ҡайҙа? Нимә менән шөғөлләнә? Ҡайҙан килгән килемгә йәшәй? Аңлашыла, был кешеләр табыш килтергән ниндәйҙер эшмәкәрлек алып бара бит, юғиһә астан үләсәктәр. Шулай ҙа улар иҫәптә тормай, һалым түләмәй. Бының сәбәптәре лә бар: эшһеҙлек, страховка иғәнәләре буйынса финанс йөкләмәләре арҡаһында эш биреү­селәрҙең яллаған хеҙмәткәрҙәрен рәсми теркәмәүе, шәхси эшҡыуарҙар иңенә ятҡан билдәләнгән һалым иғәнәләренең һиҙелерлек ҙур булыуы, пенсия ҡануниәтенең даими үҙгәреүе һәм хаҡлы ялда лайыҡлы түләүгә шикләнеү. Ошолар айҡанлы, граждандар дәүләткә ышанып бөтмәй һәм үҙ-үҙенә эшләргә мәжбүр.
Улар ниндәй өлкәләрҙә эшмәкәрлек йәйелдерә һуң? Башлыса ваҡлап һатыу һәм көнкүреш хеҙмәттәре күрһәтеүҙә. Беренсенән, бындай ваҡ-төйәк хеҙмәт­тәргә ихтыяж ҙур, икенсенән, был осраҡта клиенттар документ-фәлән һорап тормай.
Дәүләт органдары ошо “күләгәле” хеҙмәт баҙары менән төрлөсә көрәшә. Үҙ эше менән мәшғүл кешеләргә, шәхси эшҡыуар булып теркәлмәйенсә, хаҡы йылына 20 мең һумдан артмаған патент алырға ла, ике йылға шундай патентты бушлай бирергә лә, ике йыл төрлө иғәнәләр түләмәйенсә патентһыҙ ғына һалым теркәүе үтергә лә тәҡдим ителде. Һөҙөмтәлә һуңғы вариантта туҡталдылар.
Үҙ эшен алып барған кешеләр исемлегенә тәүҙә байтаҡ һөнәр эйәләре индерелгәйне: йорт хеҙмәткәрҙәре, фотографтар, таксистар, дизайнерҙар, тәржемәселәр, ирекле журналистар, программалаусылар, ювелир әйберҙәр ремонтлаусы оҫталар, торлағын ҡуртымға биреүселәр, сәс киҫеүселәр, маникюр эшләүселәр.
Аҙаҡ был исемлек ҡыҫҡара килеп, өс кенә төр ҡалды. Һөҙөмтәлә быйыл үҙ эше менән мәшғүл граждандар катего­рияһына балаларҙы, ауырыуҙарҙы, 80 йәштән өлкәндәрҙе һәм тәрбиәгә мохтаж башҡа кешеләрҙе ҡарау; репетиторлыҡ хеҙмәттәре; йорт хужалығын алып барыу һәм торлаҡ биналарҙы йыйыштырыу ҡарай.
Хәҙер был “бәхетлеләр”гә законһыҙ эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгән өсөн енәйәт яуаплылығы янамай. Бары тик һалым инспекцияһына ниндәй эшмәкәрлек алып барыуҙы хәбәр итергә кәрәк. Әммә ике йыллыҡ “һалым каникулы”нан һуң ике юлдың береһен һайларға тура киләсәк: шәхси предприятие сифатында теркәү үтергә йәки шөғөлөңдө туҡтатырға.
Тик шуныһы, был программа эшләп китмәне. Үҙенең ваҡ законһыҙ бизнесы тураһында тейешле органдарға ил күләмендә бер нисә йөҙ генә кеше хәбәр иткән. Башҡалар һалым органынан уттан ҡурҡҡандай шөрләй, ахыры. Йәнәһе, тәүҙә теркәйәсәктәр, аҙаҡтан барлыҡ иғәнәләрҙе мәжбүри түләтәсәктәр. Былтырғы йыл һөҙөмтәләре буйынса, бындай граждандар һаны, киреһенсә, һигеҙ процентҡа артып, 18 процент тәшкил иткән. Ни әйтәһең, чиновниктар һүҙендә торормо-юҡмы – берәү ҙә гарантия бирә алмай шул.
Был юҫыҡта эш дауам итә. 26 июндә ил Президенты Владимир Путин Федераль һалым хеҙмәте етәксеһе Михаил Мишустин менән осрашты. Унда үҙ эше менән мәшғүл граждандар темаһы ла күтәрелде.
Атап әйткәндә, әле ундай кешеләргә һалым органына килмәй генә теркәлеү мөмкинлеген биргән махсус механизм – мобиль ҡушымта проекты эшләнә. Унда шулай уҡ түләмдәрҙе махсус белешмәләр һәм документтарһыҙ, отчет бирмәйенсә генә башҡарыу форсаты ла күҙаллана. Йыл аҙағында шәхси эшҡыуарҙар түләгән страховка иғәнәләрен дә һалымдың үҙенә ҡушырға тәҡдим ителде. Бындай технологияны 2019 йылдың 1 ғинуарынан тәжрибә рәүешендә дүрт төбәктә – Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһендә, Калуга өлкәһендә, Татарстанда һынап ҡараясаҡтар.
Өҫтәүенә Федераль һалым хеҙмәте “күләгә”нән сыҡҡан йүнселдәрҙе “үҫешкә һалым капиталы” менән бүләкләмәксе. Һалым түләргә ризалашҡан үҙ эше менән мәшғүл кешеләргә теркәү үткәндә 10 мең һум күләмендә аҡса бирәсәктәр. Уларҙан тауар һатып алған һәм хеҙмәтенән файҙаланған граждандарға хаҡтың 1,5 проценты күләмендә һалым ҡайтармаһы алырға ла рөхсәт итмәкселәр.
Мәшғүллек өлкәһендә яңылыҡтар индереүҙең ни менән барып бөтөрө билдәһеҙ. Шулай ҙа дәүләт яйлап-яйлап бизнесты “күләгә”нән закон киңлегенә сығара бара. Тимәк, теркәүһеҙ эшмәкәрлек алып барыу ҙа торған һайын ҡыйы­ныраҡҡа төшәсәк.